Cụm từ khôi phục, khóa riêng và mật khẩu ví: cất giữ thế nào cho an toàn?

Vừa tạo ví xong, ứng dụng hiện ra một dãy từ tiếng Anh và yêu cầu bạn "ghi lại", sau đó lại bắt đặt mật khẩu, có ví còn hỏi thêm "passphrase". Nhìn thì giống nhau, nhưng mất hoặc lộ từng thứ dẫn đến hậu quả rất khác. Hiểu rõ mỗi thứ dùng để làm gì trước, rồi mới quyết định cất giữ thế nào.

Cụm từ khôi phục, khóa riêng và mật khẩu ví khác nhau ra sao?

Thứ	Là gì	Người khác có được thì sao	Bạn làm mất thì sao
Cụm từ khôi phục (seed phrase)	12–24 từ, khôi phục được mọi địa chỉ trong ví	Họ khôi phục ví ở bất kỳ ứng dụng tương thích nào và chuyển hết tài sản	Thiết bị còn thì vẫn dùng được; hỏng máy hoặc đổi máy là không lấy lại được
Khóa riêng (private key)	Một chuỗi ký tự, chỉ gắn với một địa chỉ	Tài sản ở địa chỉ đó có thể bị chuyển đi	Còn cụm từ khôi phục thì suy ra lại được
Mật khẩu ví / mã PIN	Chỉ dùng để mở khóa ứng dụng trên điện thoại, tiện ích trình duyệt hoặc ví cứng này	Họ còn phải cầm được thiết bị của bạn	Nhập lại cụm từ khôi phục trên thiết bị mới rồi đặt mật khẩu mới
Passphrase (tùy chọn)	Một chuỗi bổ sung ngoài cụm từ, một số ví gọi là "từ thứ 25"	Lộ riêng thì ít ảnh hưởng, lộ cùng cụm từ thì coi như lộ hết	Có cụm từ cũng không mở lại được đúng ví cũ

Tóm lại: cụm từ khôi phục là gốc của cả ví, mật khẩu ví chỉ là ổ khóa cửa. Nút "Quên mật khẩu" của ví thường chỉ yêu cầu bạn nhập lại cụm từ khôi phục, vì bản thân mật khẩu không giúp lấy lại tài sản.

Tài khoản sàn là chuyện khác: mật khẩu đăng nhập và 2FA do sàn quản lý, bạn không giữ cụm từ hay khóa riêng, quên mật khẩu thì làm theo quy trình đặt lại của sàn. Xem thêm sự khác nhau giữa ví sàn, ví lưu ký và ví tự lưu ký.

Vì sao cụm từ khôi phục có 12 hoặc 24 từ?

Trang GitHub của đặc tả BIP-39, đoạn "Generating the mnemonic" với bảng độ dài entropy 128 đến 256 bit tương ứng 12, 15, 18, 21, 24 từ, và đoạn "Wordlist" nói chỉ cần bốn chữ cái đầu là phân biệt được từ

Ảnh trên chụp từ bản gốc BIP-39 (trang này hiện chỉ có tiếng Anh). Phần lớn ví tạo cụm từ theo đặc tả này. Theo bảng:

128 bit ngẫu nhiên cho ra 12 từ, 256 bit cho ra 24 từ; ở giữa còn có loại 15, 18, 21 từ.
Mỗi từ lấy từ một danh sách 2048 từ, từ cuối cùng mang thông tin kiểm tra (checksum), nên ghi sai một từ thì ví thường báo cụm từ không hợp lệ.
Danh sách tiếng Anh được thiết kế để chỉ cần bốn chữ cái đầu là nhận ra từ, vì vậy khi chép ít nhất phải viết rõ bốn chữ cái đầu.

Đừng tự dịch các từ sang tiếng Việt khi ghi chép. Ví tạo bằng ngôn ngữ nào thì lưu và khôi phục bằng đúng ngôn ngữ đó.

Ghi cụm từ khôi phục theo thứ tự này

Trang ethereum.org tiếng Việt, mục "Cách để giữ an toàn" với các ý: chịu trách nhiệm về tiền của chính bạn, viết ra cụm từ khôi phục, đánh dấu trang ví và kiểm tra kỹ lưỡng mọi thứ

Ảnh trên chụp mục "Cách để giữ an toàn" trên trang ví của ethereum.org bản tiếng Việt. Trang ghi rõ cụm từ khôi phục là "cách duy nhất để bạn có thể khôi phục ví" và dặn "đừng lưu trữ nó trên máy tính". Làm cụ thể như sau:

Thao tác ở nơi không có người khác, không có camera hướng vào màn hình; chỉ bấm hiển thị cụm từ khi ví yêu cầu.
Chép tay ra giấy, đánh số 1 đến 12 (hoặc 24), đối chiếu từng chữ với màn hình.
Hoàn tất bước ví yêu cầu chọn lại các từ theo đúng thứ tự. Thấy màn hình tạo ví thành công mới tính là xong; báo sai thì quay lại bước 2 chép lại.
Không chụp ảnh, không chụp màn hình, không lưu vào ghi chú, Google Drive, email hay tin nhắn gửi cho chính mình qua Zalo, Messenger. Chỉ cần tài khoản bị chiếm hoặc điện thoại nhiễm mã độc là cụm từ lộ theo.
Muốn cất lâu dài thì chép thêm một bản để ở nơi khác, hoặc khắc lên tấm kim loại, tránh một lần cháy hay ngập nước làm mất bản duy nhất.
Chuyển một khoản nhỏ vào ví trước, rồi dùng cụm từ khôi phục lại ở một ví tương thích khác (hoặc chính thiết bị sau khi đặt lại), xác nhận thấy đúng địa chỉ cũ. Xong bước này mới chuyển số tiền chính.

Bước 6 hay bị bỏ qua, nhưng đó là cách duy nhất biết chắc bản chép của bạn dùng được. Sai một từ thì bình thường không ai phát hiện, đến ngày hỏng máy mới biết.

Mật khẩu ví nên lưu ở đâu?

Mật khẩu mở khóa ứng dụng chỉ bảo vệ thiết bị đó, nên có thể lưu trong trình quản lý mật khẩu. Cụm từ khôi phục thì không đưa vào trình quản lý mật khẩu hay bất kỳ dịch vụ đám mây nào. Quên mật khẩu ví không đáng sợ nếu bạn còn cụm từ; ngược lại, nhớ mật khẩu mà mất cụm từ thì chỉ cần hỏng máy là mất ví.

Có đặt passphrase thì dễ sai ở đâu?

Theo đoạn "From mnemonic to seed" của BIP-39, passphrase được ghép với cụm từ để tạo hạt giống (seed) của ví; không đặt thì coi như chuỗi rỗng. Nghĩa là:

Cùng một cụm từ, khác passphrase là ra một ví hoàn toàn khác. Gõ sai một chữ hoa, chữ thường, ví không báo lỗi mà mở ra một ví trống.
Khôi phục xong thấy số dư bằng 0, đừng hoảng: kiểm tra lại chữ hoa, chữ thường, dấu cách của passphrase.
Passphrase phải cất riêng với cụm từ, nếu không lớp bảo vệ này vô nghĩa; nhưng cũng cần đảm bảo người thân tìm được cả hai khi cần.

Nếu chưa chắc mình giữ riêng được, người mới có thể chưa bật passphrase. Thiếu một lớp bảo vệ vẫn tốt hơn quên rồi khóa chết tài sản.

Dấu hiệu cụm từ khôi phục đã bị lộ

Chỉ cần có một trong các trường hợp sau, hãy coi như cụm từ không còn an toàn:

Từng nhập cụm từ vào một trang web, biểu mẫu, Google Docs, hoặc gửi cho người tự xưng "hỗ trợ khách hàng". Ví và sàn chân chính không bao giờ hỏi cụm từ khôi phục.
Từng chụp ảnh hoặc chụp màn hình, và điện thoại đó bật đồng bộ ảnh lên đám mây.
Ví có giao dịch chuyển đi mà bạn không làm, hoặc xuất hiện token lạ, quyền phê duyệt lạ.

Cách xử lý: tạo một ví mới hoàn toàn (cụm từ mới) trên thiết bị sạch, chuyển hết tài sản từ ví cũ sang; vẫn chuyển thử khoản nhỏ trước rồi mới chuyển phần lớn, dùng TxID kiểm tra đã đến. Chỉ đổi mật khẩu ví là vô ích vì kẻ gian đang giữ cụm từ. Các kiểu email và trang giả mạo thường gặp xem thêm ở bài mã chống lừa đảo và cách nhận biết email giả.

Câu hỏi thường gặp

Ví cứng có cần ghi cụm từ khôi phục không?

Có. Ví cứng giữ khóa riêng không rời thiết bị khi ký, nhưng mất hoặc hỏng thiết bị thì vẫn phải dùng cụm từ để khôi phục sang máy mới. Ví nóng và ví lạnh mỗi loại chặn được rủi ro gì, xem ví nóng và ví lạnh khác nhau thế nào.

Chia cụm từ làm hai nửa cất ở hai nơi có an toàn hơn?

Không nên tự chia. Người lấy được một nửa đoán phần còn lại dễ hơn bạn nghĩ, còn bạn chỉ cần mất một nửa là không khôi phục được. Nếu thật sự cần cất phân tán, hãy dùng tính năng đa chữ ký hoặc sao lưu chia mảnh mà ví hỗ trợ, và thử khôi phục bằng khoản nhỏ trước.

Xuất khóa riêng sang ví khác có an toàn không?

Lúc xuất, khóa riêng hiện dạng văn bản trên màn hình và trong bộ nhớ tạm, rủi ro cao hơn bình thường. Nếu chỉ muốn đổi ví, nhập cụm từ khôi phục vào ví mới là đủ, không cần xuất từng khóa riêng.